‘Er zullen altijd meisjes over de kerkhoven zwerven.’
Nee, ik hoef niet bang te zijn dat ze vergeten worden: Sylvia Beach en Adrienne Monnier, boekhandelaars in Parijs die zo’n belangrijke rol speelden in het literaire, culturele leven aan het begin van de vorige eeuw. Politiek bewuste vrouwen die ook een belangrijke rol speelden in het verzet gedurende WO II. Zojuist verscheen daar een boek over van Uwe Neumahr, De boekhandel van de ballingen. Parijs 1940 – toevlucht en verzet.(2026)
Ik maakte mij in de jaren tachtig nog zorgen maar nu weet ik: er zullen altijd meisjes over de kerkhoven blijven zwerven en er zal steeds worden geschreven over die bruisende periode in Parijs.
3 December 2025 verscheen in De Groene een profiel van Andrea Dworkin geschreven door Eva Hofman. Dworkin is een radicale feministe uit de Tweede Golf die vlammende betogen hield over pornografie en sekswerk. Haar werk is opnieuw uitgegeven en een teken van hernieuwde belangstelling voor publicaties over o.a. pornografie.
Voordat de technologische revolutie uitbrak met internet, smartphones en social media was er al een vloedgolf aan pornografie (niet alleen soft-porno) en schreven feministen over de vaak kwalijke gevolgen ervan voor vrouwen en ook voor mannen. Onder het mom van bevrijding en vrijheid van meningsuiting legt de meeste pornografie vrije seksualiteit aan banden en eros het zwijgen op.
In een artikel voor LOVER uit 1981 bespreek ik uitvoerig een aantal boeken die ook nu nog de moeite van het lezen waard zijn.
Bij de verschijning van het boek Andreas Burnier, Elk boek is een gevaar, samengesteld door Ronit Palache, was er een feestelijke bijeenkomst in De Balie met diverse sprekers. Sprekers die avond: Ronit Palache, Joost Dessaur, Xandra Schutte, Yoerie Albrecht, Chris Rutenfrans, Tamarah Benima, Daniel van Mourik en Splinter Chabot die ook het boek in ontvangst mocht nemen. Er was muziek van Shura Lipovsky en Frank Afolter en Anne Bosveld droeg gedichten van Burnier voor. De hele avond is terug te zien op BalieTV.
Mijn bijdrage is hier te lezen.
In 2015 verscheen tegelijkertijd met de biografie van Elisabeth Lockhorn over Andreas Burnier, Metselaar van de wereld, een bundel essays: Andreas Burnier, Ruiter in de wolken. Joodse essays 1990-2002. Samengesteld door Daniel van Mourik en Manja Ressler. Met een voorwoord van Bart Wallet en een Inleiding van mij waarin ik Andreas Burniers lange weg naar het jodendom beschrijf.
Dit is een uit het Engels vertaalde lezing die ik gaf ter gelegenheid van de Pride Week in 2005 in Amsterdam voor BHC (Beit Ha’ Chidush, de progressieve joodse gemeente te Amsterdam) onder de titel: Ronnie Dessaur/Andreas Burnier: Jew, homosexual, woman. Thrice cursed or blessed?
In 2006 gaf ik dezelfde lezing maar nu in het Nederlands in het Etty Hillesum Centrum te Deventer. De fragmenten die ik heb voorgelezen zijn hierin niet opgenomen.
In 2004 verscheen een nieuwe uitgave van Andreas Burniers enige dichtbundel Na de laatste keer. Aangevuld met gedichten uit haar archief en voorzien van een nawoord geschreven door Jonne Linschoten, Maaike Meijer en Ineke (Daniel) van Mourik.
Toen Andreas Burnier onverwacht in 2002 overleed, was er niets meer van haar in druk. Chris Rutenfrans stelde samen met mij een keuze uit haar essays, brieven en interviews (van 1965-2002) samen in de bundel: Een gevaar dat de ziel in wil. Bij de presentatie in De Balie op 7 november 2003 hield ik een kleine lezing over Andreas en haar werk.
Geheel onverwacht stierf Andreas Burnier, mijn partner, op 19 september 2002. Op de begrafenis (de lewaje) sprak ik een In Memoriam uit en ongeveer een jaar daarna, in september 2003, sprak ik opnieuw bij de steenzetting op Gan Hasjalom in Hoofddorp.
Op 3 juli 1996 werd Andreas 65 en het was nog maar vrij recent dat zij was teruggekeerd naar het (religieuze) jodendom. Deze verjaardag vierden we informeel met diverse nieuwe joodse kennissen thuis op de Valeriusstraat. Ik hield een toespraak waarin ik licht de draak stak met de mystieke getallenleer, en ons nieuwe joodse leven van de afgelopen 6 jaar beschreef.
Op 3 juli 1991 werd Andreas Burnier 60 jaar. Lust & Gratie, maakte voor haar een Liber Amicorum en paste haar ondertitel (Lesbisch cultureel tijdschrift) speciaal aan: Homosexueel Universeel Tijdschrift omdat Burnier een aversie had voor het woord lesbisch. In dit nummer zijn o.a. bijdragen opgenomen van Xandra Schutte, Elly de Waard, Frank Lodeizen, Oek de Jong, Nol van Dijk, Nel Bakker, Etty Mulder, Elisabeth Keesing en meerdere vrienden. Zelf schreef ik ook een bijdrage: ‘Heimwee naar het licht en kippesoep’ dat hierbij wordt opgenomen.
April 2025
In de etalage van mijn buurtboekhandel Minerva te Amsterdam, zag ik een paar weken geleden een biografie staan over Franz Wilhelm Junghuhn, Leven op een vulkaan, geschreven door Ulbe Bosma. Ik was blij verrast omdat ik Junghuhn, zij het niet in levende lijve, heb ontmoet op een reis die ik begin jaren ’80 maakte door Indonesië. Later in 1988 heb ik in mijn boek Tropenritme een hoofdstuk aan hem gewijd. Ik publiceer het hoofdstuk hier als apart artikel op mijn website als eerbetoon aan een gepassioneerde man wiens portret ik sinds die tijd op mijn bureau heb staan. Bezoekers denken dat het mijn grootvader is. In geestelijke zin is dat ook zo.
In de jaren zeventig en tachtig waren wij als lesbo-feministen van de Tweede Golf enthousiast op zoek naar sporen van lesbisch leven in het verleden. Die sporen vonden wij met name in het Parijs van de vorige eeuw in de salons van Gertrude Stein, de monogame Damespatriarch, en de polyamoureuze Amazone Natalie Barney. De sporen van het verleden zijn nog steeds actueel. Recent (2025) verscheen er bij de nieuwe onafhankelijke les-bi-queer uitgeverij Velvet Publishing een vertaling van een boek van Natalie Clifford Barney uit 1926 : De derde vrouw. Dit artikel is een verslag van een bezoek aan de fameuze boekhandel Shakespeare & Company en de begraafplaats Cimetière de Passy in Parijs.
Wat verbindt twee schrijvers, Annemarie Schwarzenbach (1908-1942) uit Zwitserland en Carson McCullers (1917-1967) uit de USA? Schwarzenbach schrijft een boek Le Miracle D’Arbre, en McCullers een beroemd verhaal: A Tree – A Rock – A Cloud. (1942), een uitzonderlijk verhaal over de liefde. Bijna tegelijkertijd houden beide schrijvers zich bezig met hetzelfde thema. Dit artikel beschrijft het tragische leven van Annemarie Schwarzenbach en wie zij was als inspiratiebron voor McCullers verhaal. Lees vooral ook het verhaal: Een Boom – Een Rots – Een Wolk, dat onderaan mijn artikel staat.
In de serie Opzij-lezingen hield ik in 1990 een lezing over de verhouding tussen homo- en heteroseksuele vrouwen in de vorm van een open brief aan de heteroseksuele vrouwen van Nederland. ‘Is een hetero-feministe eigenlijk niet zoiets als een gespikkelde zebra?’
In de jaren ’80 van de vorige eeuw brak er in het feminisme een discussie los over de al of niet acceptatie van SM binnen de beweging. Dat bracht de gemoederen aardig in beweging. Naar aanleiding daarvan schreef ik dit artikel over seksualiteit, het kwaad en de vrouwenbeweging in Opzij in januari 1987.
In 1994 werd bij uitgeverij Vita in Amsterdam het boek Ik ben een gouden munt van Gloria Wekker uitgegeven en in 1999 bij CUP in New York Female Desires: Transgender Practices across Cultures (redactie Evelyn Blackwood en Saskia Wieringa). In beide boeken is een schat aan gegevens te vinden over erotiek en seksualiteit tussen vrouwen in niet- westerse culturen.
Pleidooi voor een cultuur die onaf, onvolmaakt, ontroerend, stil en raadselachtig en vol geheimen mag zijn en een subcultuur waarin de woorden hun kracht en lading behouden tegen de stroom in.
Text of the introductory lecture for the Amsterdam Summer University, ‘The Body in Judaïsm’ (1996), organised by the Jewish Historical Museum, Amsterdam. In this article I take the reader on an imaginary walk through the city of Amsterdam. It is not a new thought to consider the city and its inhabitants as a kind of body. Therefore, a stroll through the city might teach us something about the subject of the conference: the body in Judaism in particular, and the body in Western culture in general.
Alexandra David (1868-1969) dankt haar grote bekendheid vooral aan het feit dat zij een van de eersten was die, na een barre voettocht door Tibet, de geheime stad Lhasa binnendrong. (Tibet was in die tijd verboden terrein voor vreemdelingen.) Haar verlangen naar andere landen, culturen, religies maakte Alexandra David-Neel tot een reiziger met een intrigerende biografie.
Dit essay over het werk van Renate Dorrestein is gebaseerd op haar eerste zeven boeken en andere publicaties tot 1989.
